ქეთევან გარაყანიძე

ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი

„ნივთების სამოთხე“ თუ  ახალი ქანაანი?

გურამ მეგრელიშვილის „ნივთების სამოთხის“ კითხვისას პირველი, რაც ლიტერატურათმცოდნის ყურადღებას იპრყობს, ტექსტის სტრუქტურა და დასათაურების თავისებური სტილისტიკაა.  მოკლე ქვეთავებად დაყოფილი თხრობა მკითხველში ერთგვარ წინასწარგანწყობასა და მოლოდინს აჩენს, ხოლო სიუჟეტის დინამიკა პირდაპირ განსაზღვრავს მკითხველზე ემოციური გავლენის ხარისხს, ზუსტად ისე, როგორც ანატოლ ფრანსის პროზაში ხდება– ქვესათაური ქვეთავში წამოჭრილი თემების ერთგვარი სარკეა.

ავტორი იმ თაობის წარმომადგენელია, რომელმაც 90–იანი წლების საქართველოს პრობლემები საკუთარ თავზე გამოსცადა, სწორედ ამიტომ რომანში იგრძნობა  ის ეგზისტენციალური სევდა, რომელიც გარდასულ დროთა სურათებს აცოცხლებს. აქ ნივთები მხოლოდ საგნები კიარა, ადამიანური ისტორიების, დანაკარგისა და გაცრუებული მოლოდინების სიმბოლოებად იქცევა.

ვფიქრობ, ტექსტი შეიცავს ავტობიოგრაფიულ შრეს, რომელიც საგნებისა და მოვლენების აღწერის პროცესში მჟღავნდება. პერსონაჟთა შინაგანი სამყარო აირეკლავს იმ ქაოსს, რომლის შეგრძნების გარეშე ასე წერა შეუძლებელია. ეს არის ემოციური მეხსიერების რეაბილიტაცია– მცდელობა, ხედვა მიმართო იმ წარსულისკენ, რომელიც ბევრისთვის მხოლოდ „ბნელი წლების“ არქეტიპთან ასოცირდება.

ხსნა განივთებაშია!

ნივთები: საბეჭდი მანქანა, როიალი, ფუნჯი…

რომანის მიხედვით ნივთად ქცევა არა პიროვნების დაკარგვას, არამედ მის ტრანსფორმაციას გულისხმობს. ზემოთ ნახსენები ნივთ–სიმბოლოები ერთგვარი საშვია აღთქმულ ქვეყანაში  მოსახვედრად. „ნივთების სამოთხეში“ ადამიანის ნივთად გადაქცევის გარდაუვალი აუცილებლობა შეიძლება, გავიგოთ, როგორც შემოქმედის გაიგივება თავის ნამოქმედართან: მწერლობა–საბეჭდი მანქანა, მუსიკა–როიალი, ფუნჯი–მხატვრობა. ეს მეტაფორულობა გულისხმობს იმას, რომ ადამიანი სცილდება თავის ჩვეულებრივობას და განვითარების მაღალ საფეხურზე გადადის. ხელოვნება ხდება ის ერთადერთი ენა, რომელზეც აღთქმულ მიწაზე საუბრობენ. ადამიანი წარმავალია, ნივთი კი–სტატიკური და გამძლე. განივთებული ადამიანი  ხდება კულტურის არტეფაქტი: საბეჭდი მანქანა–სიტყვისა და აზრის სიმბოლო, როიალი–ჰარმონიისა და სულიერების, ფუნჯი–უხილავი სამყაროს ხილულად გარდაქმნის. ხელოვნება საშვია; მხოლოდ ის, რაც ადამიანმა საკუთარი თავისგან შექმნა, არის ის, რაც მას სამოთხესთან დააკავშირდებს. ინტელექტუალური ასკეტიზმი არის მოქმედების სტრატეგია, რომ მოხვდე იქ, სადაც ყოფნა დაიმსახურე. რომანში წარმოდგენილი ნივთ–სიმბოლოები ნამდვილად არის მეტაფორული და გვაფიქრებს იმაზე, რომ აღთქმული მიწა მისთვისაა, ვინც საკუთარი თავი ღირებულ ნივთ–სიმბოლოდ გარდასახა.

„ნივთების სამოთხეში“ –მეორე ნაწილში – მწერალი პროვოკაციულ და დისტოპიურ ხედვას გვთავაზობს ადამიანის „მექანიზაციასთან“ დაკავშირებით. ეს არის ინდივიდუალიზმის დაკარგვისა და საზოგადოების მართვით რეჟიმზე გადასვლის ერთიანი სისტემის მოდელი.

რა არის ტრანსფორმაციის იდეა?

ბიოლოგიური რეჟიმიდან ტექნიკურად მართულ პროცესზე გადასვლით ავტორი გვთავაზობს მოდელს, რომელიც ერთი შეხედვით სრულყოფილია (გამორიცხავს კონფლიქტების არსებობას და შექმნის შრომის 100%–იან ეფექტურობას), თუმცა ადამიანის, როგორც თავისუფალი ნების მქონე სუბიეტის, გაქრობას გამოიწვევს. რომანში ნათქვამია, რომ ადამიანი უნდა იქცეს სისტემის ნაწილად. აქ საყურადღებოა, როგორ მოხდება პიროვნული ღირებულებების ფუნქციური ღირებულებებით ჩანაცვლება. საინტერესოა  მოსაზრება, რომ ფიზიკური ტკივილი „ენერგეტიკული მუხტია“, რომელიც შემოქმედებით ნიჭს ათავისუფლებს. ეს ალბათ გულისხმობს იმას, რომ „ნივთების სამოთხეში“ ადამიანი მხოლოდ რესურსია.

სისტემა გააქრობს კლასობრივ და რასობრივ უთანასწორობას. მოხდება ომების, შიმშილისა და დანაშაულის პრევენცია ინდივიდუალური ნების ჩახშობის ხარჯზე.

ტექსტში გაცხადებულია, რომ შესაძლია, მოხდეს რელიგიისა და კულტურის გაუქმება, ვინაიდან ისინი ირაციონალურობას  კვებავენ. ყოველივე ეს აჩვენებს სისტემის არაადამიანურ ბუნებას.  იმისთვის, რომ მექანიზმმა იმუშაოს, ადამიანმა საკუთარი თავი უნდა უარყოს.

რომანი გვაყენებს არჩევანის წინაშე: ქაოსური, მტკივნეული, მაგრამ ადამიანური კაცობრიობა, თუ სრულყოფილი, მაგრამ განივთებული მექანიზმი?!

რამდენად მისაღებია სახელმწიფოს მოდელი (სამოთხე), სადაც ადამიანი კარგავს ადამიანად ყოფნის უფლებას?!

რის ფასად შეიძლება მივაღწიოთ იდეალურ წესრიგს?!

ტექსტში ავტორი იყენებს ინდუსტრიულ მეტაფორებს–ჭანჭიკი, მექანიზმი, კონვეიერი–რათა აჩვენოს ადამიანის სრული დეპერსონალიზაცია. აქ ადამიანი აღარ არის „ღვთის ხატი“, ის არსი „ფუნქცია“.

სისტემაში დაზიანებული ჭანჭიკი (ანუ ადამიანი) ახალი– სისტემის მიერ შექმნილი სხვა ჭანჭიკით– იცვლება, ეს ბიოლოგიური ტოტალიტარიზმის ნიშანია, რომელიც შეფუთულია „ეფექტურობის“ სახელით.

ერთი შეხედვით ეს გარდასახვა დასათაურებულია, როგორც ჰუმანიზმი, რადგან ის გამორიცხავს ომსა და დანაშაულს, მაგრამ ჩნდება კითხვა– არის კი ჰუმანური სამყარო, რომელშიც ადამიანს აღარ აქვს სისუსტის, შეცდომისა და სიზარმაცის უფლება?!

როგორც ზემოთ უკვე აღვნიშნე, ეს სისტემა მოითხოვს კაცობრიობის მთელი სულიერი და ინტელექტუალური მემკვიდრეობის გაუქმებას, რაც, ტექსტის მიხედვით,  „დიდ სიძნელედ“ არის მიჩნეული. სწორედ ეს შენიშვნა მიუთითებს, რომ კაცობრიობის კულტურული მემკვიდრეობა არის ის ბოლო ბარიერი, რომელიც ადამიანს ნივთად ქცევისგან დაიცავს.

რომანში მძაფრადაა ასახული შიშის ბუნება; შიში, როგორც მართვის მექანიზმი–არა მხოლოდ ბიოლოგიური, არამედ პოლიტიკური და სოციალური ფაქტორია. რომანში აღიარებულია შიშის პრაქტიკული მნიშვნელობა, მაგრამ ასევე ვხვდებით მის ბნელ მხარეებზე მსჯელობას. აქ ნათქვამია, რომ შიში არის ძალა, რომელიც ადამიანს აიძულებს, ისწავლოს მასთან ერთად ცხოვრება, ან გაეცალოს გარემოს, რომელიც შიშს ბადებს. მოსახლეობის მართვა ყველაზე მარტივია გაურკვეველი მომავლის შიშის დანერგვით, რაც ქმნის მუდმივ შფოთვას. შიშის დაძლევის პარადოქსული გამოსავალი–რომელსაც რომანი გვთავაზობს– „საშიში ობიექტის შეყვარებაა“. ეს არის თერაპიის ერთგვარი ფორმა, როცა პირისპირ უნდა შეხვდე იმას, რაც გაშინებს.

ლიტერატურულ ექსპერიმენტში ჩართული მწერლის–საბას– საარსებო პირობებიც იქცევს ყურადღებას. „ოქროს გალია“, რომელშიც ის მოხვდა, საინტერესო სივრცეა.

როგორ გავიაზროთ ამ სივრცის სიმბოლიკა?

 მთავარი კითვები:

 ნივთებითა და კომფორტით სავსე ოთახი ერთგვარი კომპენსაცია ხომ არ არის, წართმეული თავისუფლების სანაცვლოდ?!

 ხომ არ შეიძლება, ვიფიქროთ, რომ მსხვერპლის დასამორჩილებლად კომფორტი სახიფათო იარაღია?!

მართალია, მწერალს სიმშვიდე და იზოლაცია სჭირდება, მაგრამ საბას იზოლაცია იძულებითია. შეიძლება თუ არა, ხელოვნება იყოს  აუთენტიკური, როცა ავტორი დაკვირვების ობიექტია?!

კარი, რომელიც მხოლოდ გარედან იღება სრული უუფლებობის  მძიმე მეტაფორაა. ექსპერიმენტის ავტორები ღმერთობანას თამაშს იწყებენ და თავად წყვეტენ, ყუთიდან როდის ამოიყვანონ სათამაშო  (ადამიანი, ექსპერიმენტის ობიექტი) და როდის დააბრუნონ უკან. ნივთად ქცევის პროცესი დინამიკაში ასე გამოიყურება: ექსპერიმენტის მონაწილეებს აქვთ ფუნქცია, მაგრამ არ აქვთ არჩევანი და მოქმედების თავისუფლება.

„ნივთების სამოთხის“ ავტორი ოსტატურად ართმევს თავს ამოცანას, მკითხველს დაანახოს ის უხილავი ზღვარი, სადაც ნივთის ფლობა ან საკუთარი თავის ნივთში გამოხატვის მცდელობა ძვირად შეიძლება დაგიჯდეს. ეს არის რომანი იმისთვის, რომ საკუთარი კომფორტის ზონა დატოვო და გარესამყაროს სხვა თვალით შეხედო.